Niedobór witaminy D u ciężarnych Polek - czy problem kończy się latem?

Po długim okresie jesienno-zimowym, gdy nadchodzą dni słoneczne pojawia się naturalna szansa poprawy zasobów witaminy D w organizmie. Grupą osób szczególnie wrażliwych na skutki jej długotrwałych niedoborów są kobiety ciężarne, u których pełni ona wiele dodatkowych funkcji. Jakie jest zatem stężenie witaminy D w ich organizmie i czy temat ten staje się ważny tylko zimą? Czy latem problem jest nadal aktualny? 

 

W ostatnim dziesięcioleciu światowa literatura naukowa uwypukla problem  powszechnych niedoborów witaminy D – nawet w rejonach o dobrym nasłonecznieniu – nazywany „paradoksem śródziemnomorskim”. Wynika on ze zmian stylu życia, w tym dłuższego przebywania w pomieszczeniach, unikania słońca, stosowania kremów z filtrem ochronnym, a także z globalnej otyłości, która zwiększa ryzyko jej niedoborów we krwi.

 

Witamina D niezbędna dla matki i płodu

Problem ten nie omija też kobiet ciężarnych, a jego konsekwencje mogą dotyczyć zarówno matki, jak i dziecka. Jedną z podstawowych funkcji, jakie witamina D pełni w okresie ciąży jest zapewnienie lepszego wchłaniania wapnia i prawidłowego rozwoju układu kostnego płodu. Wysycenie witaminą D rodzącego się dziecka jest ściśle uzależnione od zasobów tej witaminy u matki. Szacuje się, że noworodki, których matki miały prawidłowe stężenie witaminy D podczas ciąży, są w nią zaopatrzone do około 8 tygodnia życia. Obecnie rozważa się, czy podawana rutynowo wszystkim noworodkom dawka 400 j.m tej witaminy jest wystarczająca w przypadku dzieci, urodzonych przez matki z jej deficytem w okresie ciąży. Małe stężenie witaminy D u kobiet ciężarnych zwiększa także ryzyko cukrzycy ciążowej, stanu przedrzucawkowego, porodu przedwczesnego i zubożenia puli wapnia w szkielecie matki. 

 

Czym jest spowodowany niedobór witaminy D?

Spożycie witaminy D z dietą od lat nie pokrywa zaleceń, nie tylko ze względu na małą liczbę produktów spożywczych, w których witamina ta występuje w znacznych ilościach, ale także z uwagi na nawyki żywieniowe. Do produktów bogatych w witaminę D należą jedynie tłuste ryby (zawartość 5-30 µg/100 g) i jajka (1,7 µg/100 g, czyli 0,9 µg w jednym jajku), a dalszym źródłem są wzbogacane obowiązkowo w naszym kraju margaryny i miksy tłuszczowe (średnio 6,3µg/100 g, tj. 0,3 µg/łyżeczkę). Małe spożycie ryb – typowe dla polskiej diety - przekłada się zatem na małe spożycie witaminy D. U ciężarnych Polek wynosi ono w granicach 2,1- 2,8 µg/dziennie, co przy aktualnej normie (15 µg/dzień) jest wysoce niedoborowe. Wobec niewielkiego pobrania tej witaminy z żywnością szczególnego znaczenia nabiera kontakt skóry z promieniami słonecznymi, ale w naszym kraju skórna produkcja witaminy D zachodzi tylko w miesiącach kwiecień-wrzesień.

 

Badania niedoboru i nadmiaru witaminy D

W świetle aktualnych kryteriów prawidłowe stężenie witaminy D we krwi - wyrażone stężeniem jej metabolitu, tj. 25(OH)D - wynosi powyżej 30 ng/ml. W zależności od stopnia odchylenia niewielki spadek określany jest jako niedobór (stężenie 20-30 ng/ml), a większy deficyt (10-20 ng/ml) lub głęboki deficyt (< 10 ng/ml). Nadmierne stężenie występuje zaś w przypadku przekroczenia 100 ng/ml, a toksyczne przy stężeniu powyżej 150 ng/ml, co może nastąpić przy niekontrolowanym zażywaniu wysokich dawek witaminy D. Nie jest możliwa niebezpieczna nadprodukcja tej witaminy w skórze, ponieważ organizm posiada mechanizmy obronne regulujące ten proces.   

W świetle najnowszych badań ogólnopolskich stężenie witaminy D w grupie dorosłych Polaków wyniosło średnio 18 ng/ml i tylko 9% osób miało wartości prawidłowe. Sytuacja w tym zakresie nie jest lepsza u kobiet ciężarnych. Opublikowane ostatnio badanie Instytutu Żywności i Żywienia (IŻŻ) potwierdza powszechny problem zbyt małego stężenia witaminy D u ciężarnych Polek. Jej średnie stężenie we krwi wyniosło 19,3 ng/ml i pomimo tego, że u kobiet rodzących latem było wyższe (średnio 22,2 ng/ml), niż zimą (średnio 16,5 ng/ml) to tylko 16% kobiet w miesiącach lipiec-sierpień miało zalecany poziom witaminy D. Wbrew obiegowym opiniom letnia pora roku nie oznacza zatem końca problemów z zaopatrzeniem organizmu w witaminę D. Ponadto niedobór ten pogłębiony jest u kobiet ze zbyt dużym przyrostem masy ciała w okresie ciąży, co potęguje skalę problemu, ponieważ  nadmierne tycie dotyczy obecnie połowy kobiet ciężarnych. 

 

Skutki niedoboru witaminy D w ciąży

Niedobór witaminy D w życiu płodowym może wpływać na wielkość noworodka, chociaż literatura naukowa nie jest jednomyślna w tej kwestii. W cytowanym badaniu IŻŻ nie było różnic w parametrach antropometrycznych noworodków (masa ciała, długość, obwód główki i klatki piersiowej), a także w długości kości udowej płodu, pomimo faktu, że 89% kobiet i 28% noworodków miało zbyt niskie stężenie tej witaminy. W świetle zbiorczych opracowań badań (tzw. meta-analiz) stężenie witaminy D poniżej 15 ng/ml powoduje mniejszą masę ciała noworodka średnio o 130 g, a stężenie poniżej 20 ng/ml zwiększa ryzyko hipotrofii płodu tj. mniejszej masy ciała i długości w stosunku do wieku płodowego. Warto też mieć na uwadze, że stan noworodka tuż po porodzie i brak klinicznie widocznych powikłań zdrowotnych nie podważa znaczenia witamin w życiu płodowym. U dzieci urodzonych z deficytem witaminy D gorsza może być gęstość mineralna kości, mniejsza odporność i zwiększone ryzyko alergii, co ujawnia się dopiero w dalszych latach życia.

 

Ważna jest suplementacja witaminy D

Faktem jest, że spożycie ryb przez kobiety ciężarne jest niewielkie (średnio 15 g dziennie – przy zalecanych co najmniej 30 g), a jego zwiększenie może być trudne do osiągnięcia z powodu przejaskrawionych w mediach doniesień na temat zanieczyszczeń chemicznych ryb. Dodatkowo do ochrony przed słońcem zmuszają nas warunki pogodowe (w tym coraz częstsze fale upałów), w związku z czym, w takich okolicznościach elementem profilaktyki niedoborów witaminy D pozostaje suplementacja diety.

Według aktualnych poglądów kobietom ciężarnym zaleca się dawkę 1500-2000 j.m. (37,5-50 µg) tej witaminy dziennie niezależnie od pory roku. Jednakże pomimo powszechnego stosowania w okresie ciąży preparatów witaminowo-mineralnych większość kobiet nie realizuje zaleceń ze względu na to, że aż 75% preparatów wieloskładnikowych przeznaczonych dla kobiet ciężarnych zawiera małą ilość tej witaminy (5-10 µg/dawkę dzienną). Małe dawki nie poprawiają wystarczająco wysycenia organizmu witaminą D i są nieskuteczne w profilaktyce jej niedoborów. Eksperci wskazują zatem na potrzebę dostosowania składu tych preparatów do aktualnych zaleceń, ale pozostaje to w gestii producentów. Dopóki tak się nie stanie należy sięgać dodatkowo po jednoskładnikowe preparaty witaminy D jednak,  aby uniknąć problemów ze zbilansowaniem dawki pochodzącej z kilku źródeł, najlepiej jest ustalić ją z lekarzem.

  1. Wierzejska R., Jarosz M., Sawicki W., Bachanek M., Siuba-Strzelińska M.: Vitamin D concentration in maternal and umbilical cord blood by season. Int. J. Environ. Res. Public Health; 2017. 14 (10). 1121. doi:10.3390/ijerph14101121.
  2. Płudowski P., Karczmarewicz E., Bayer M., Carter G., Chlebna-Sokół D. i wsp.: Practical guidelines for the supplementation of vitamin D and the treatment of deficits in Central Europe – recommended vitamin D intakes in the general population and groups at risk of vitamin D deficiency. Endokrynologia Polska; 2013. 64. 319-327.
  3. Wierzejska R., Jarosz M., Klemińska-Nowak M., Tomaszewska M., Sawicki W., Bachanek M., Siuba-Strzelińska M.: Maternal and cord blood vitamin D status and anthropometric measurements in term newborns at birth. Frontiers in Endocrinology; 2018. 9. doi: 10.3389/fendo.2018.00009.
  4. Skowrońska-Jóźwiak E., Lebiedzińska K., Smyczyńska J., Lewandowski K., Głowacka E., Lewiński A.: Effects of maternal vitamin D status on pregnancy outcomes, health of pregnant women and their offspring. Neuroendocrinology Letters; 2014. 35(5). 367-372.
  5. Płudowski P., Ducki C., Konstantynowicz J., Jaworski M.: Vitamin D status in Poland.Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej; 2016. 126 (7-8). 530-538.
  6. Saraf R., Morton SM., Camargo CA., Grant CC.: Global summary of maternal and newborn vitamin D status - systematic review. Matern. Child. Nutr.; 2016. 12. 647–668.
  7. Karras SN., Anagnostis P., Annweiler C., Naughton DP., Petroczi A., Bili E.i wsp.: Maternal vitamin D status during pregnancy: The Mediterranean reality. Eur. J. Clin. Nutr.; 2014. 68. 864–869.
  8. Domaracki P., Sadlecki P., Odrowąż-Sypniewska G., Dzikowska E., Walentowicz P., Siodmiak J. i wsp.: Serum 25(OH) vitamin D levels in Polish women during pregnancies complicated by hypertensive disorders and gestational diabetes. Int. J. Mol. Sci.; 2016. 17. 1574.
  9. Baczyńska-Strzecha M., Kalinka J.: Assessment of correlation between vitamin D level and prevalence of preterm births in the population of pregnant women in Poland. Int. J. Occup. Med. Environ. Health; 2017. 30 (6).