Dieta dla chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego w okresie remisji

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (łac. colitis ulcerosa) jest przewlekłym schorzeniem przewodu pokarmowego, zaliczanym do nieswoistych chorób zapalnych jelit (NChZJ). Przyczyny tej patologii nie zostały jeszcze do końca poznane, jednak uważa się, że istotną rolę w jej rozwoju odgrywa współdziałanie czynników genetycznych i środowiskowych (infekcje, nieprawidłowy skład jelitowej flory bakteryjnej), które wpływają na zmienioną odpowiedź układu odpornościowego. Dotychczas przeprowadzone badania naukowe nie potwierdziły jednoznacznie wpływu czynników żywieniowych na wystąpienie choroby, jednak wiele wyników wskazuje na to, że nieprawidłowa dieta może pogarszać jej przebieg.

 

O chorobie i jej objawach

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) jest chorobą z autoagresji, w której układ odpornościowy wytwarza przeciwciała skierowane przeciwko własnym tkankom, niszcząc błonę śluzową jelita grubego. Działanie to skutkuje przewlekłym stanem zapalnym o różnym stopniu nasilenia. U około 10-20% pacjentów choroba ma ciężki przebieg, powoduje różne powikłania jelitowe oraz pozajelitowe i wymaga leczenia szpitalnego. WZJG cechuje się naprzemiennie występującymi okresami zaostrzeń i remisji. Rzuty choroby mogą być wywoływane m.in. przez silny stres psychiczny, zmiany w diecie, stosowanie leków przeciwbólowych czy zakażenia jelit lub inne problemy zdrowotne wymagające leczenia antybiotykami.

Statystyki pokazują, że choroba ta dotyka głównie osoby w wieku od 20 do 40 lat. Rodzinne występowanie WZJG odnotowuje się u około 15% krewnych pierwszego stopnia osób chorych na nieswoiste choroby zapalne jelit.

Charakterystycznym objawem WZJG jest biegunka, często z domieszką śluzu i krwi. Jest ona efektem aktywnego zapalenia błony śluzowej odbytnicy, przebiegającego z zaburzeniami wchłaniania wody i elektrolitów w jelicie grubym. Biegunka może się pojawić nagle lub zmiana rytmu wypróżnień może postępować stopniowo.

Innymi objawami towarzyszącymi chorobie mogą być: przewlekłe zmęczenie, osłabienie, niedokrwistość, bóle i skurcze w dolnej części brzucha, nagłe parcie na stolec, obniżona odporność, gorączka, brak łaknienia, wymioty i zmniejszenie masy ciała. Objawy te początkowo mogą przypominać zatrucie pokarmowe i bywają bagatelizowane przez chorego. Dlatego w przypadku utrzymywania się lub nawracania tego rodzaju dolegliwości należy skonsultować się z lekarzem pierwszego kontaktu.

 

Wpływ mikrobiomu jelitowego na rozwój WZJG

Ekosystem mikroorganizmów zasiedlających jelito grube, nazywany mikrobiomem, ma ogromne znaczenie dla odporności i ogólnej kondycji zdrowotnej organizmu. Bakterie jelitowe chronią organizm człowieka przed patogenami, rozkładają nieprzyswajalne cukry pochodzenia roślinnego (polisacharydy), odpowiadają za syntezę witamin (biotyny, kwasu foliowy, witaminy K), przyswajanie jonów magnezu, wapnia i żelaza oraz wytwarzanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych SCFA (ang. short-chain fatty acids) odżywiających komórki nabłonka jelitowego.

Integralną częścią prawidłowego funkcjonowania organizmu jest właściwa proporcja między drobnoustrojami korzystnymi dla organizmu a mikroflorą patogenną zasiedlającą jelita. Zaburzenie tej proporcji określane jest mianem dysbiozy jelitowej. Przewaga w jelitach Gram ujemnych beztlenowców (Enterobacteriaceae, Clostridium, Salmonella, Pseudomonas czy Shigella) obniża odpowiedź immunologiczną i przyczynia się do wytwarzania endotoksyn o właściwościach prozapalnych. Natomiast bakterie z rodzaju Bacteroides, Firmicutes, Ruminococcus, Prevotella, Actinobacteria i Lactobacillus zaliczane są do korzystnych bakterii jelitowych i odpowiadają za zachowanie równowagi organizmu.

Skład mikroflory jelitowej jest u każdego człowieka specyficzny i niejednorodny. Ilość i rodzaj drobnoustrojów zależy od wielu czynników, w tym od sposobu odżywania przez cały okres życia, aktywności fizycznej, płci, wieku, poziomu stresu, pracy układu hormonalnego, przyjmowania leków, spożywania alkoholu a nawet rodzaju porodu (w przypadku cesarskiego cięcia mikroflora zaczyna tworzyć się u dziecka później niż wskutek porodu naturalnego).

Dotychczasowe obserwacje wpływu diety na skład mikrobiomu jelitowego wykazały mniejszą ilość korzystnych bakterii Firmicutes w kale u osób stosujących dietę bogatą w białko i tłuszcze zwierzęce. Natomiast u tych, których dieta była bogata w produkty o wysokiej zawartości węglowodanów złożonych (niskoprzetworzonych produktów zbożowych, warzyw, owoców, nasion roślin strączkowych), przeważały korzystne bakterie z rodzaju Prevotella. Dieta zawierająca znaczne ilości włókna pokarmowego również modyfikuje mikroflorę jelitową. Fermentacja błonnika pokarmowego przez bytujące w jelitach bakterie powoduje powstawanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które mają zdolność do wyciszania reakcji zapalnych, odpowiedzialnych m.in. za rozwój chorób autoimmunologicznych czy alergii.

Błonnik pokarmowy - niedoceniane lekarstwo w procesie starzenia się, mgr Paula Nagel

Dieta wysokokaloryczna, oparta o produkty wysokoprzetworzone (duża zawartość cukru, soli, nasyconych kwasów tłuszczowych i tłuszczów trans) jest związana z mniejszą różnorodnością mikrobiomu w przeciwieństwie do diety bazującej na warzywach, owocach, nasionach roślin strączkowych, zbożowych produktach pełnoziarnistych i niskotłuszczowych produktach mlecznych.

Coraz liczniejsze badania potwierdzają, że zaburzenia składu flory jelitowej (zwłaszcza przewaga szczepów Escherichia coliBaceroides vulgatus) może predysponować do rozwoju nieswoistych chorób zapalnych jelit. W badaniu opublikowanym w 2014 w British Society of Gastroenterology wykazano, że długoterminowe wysokie spożycie żywności bogatej w kwasy tłuszczowe trans (występujących m.in. w żywności typu fast food, wyrobach cukierniczych, słodyczach, sosach w proszku, kostkach, daniach instant) wiązało się z wyższa częstością występowania WZJG wśród badanych aż o 34%.

W zapobieganiu oraz w terapii wrzodziejącego zapalenia jelita grubego w okresie remisji spore znaczenie przypisuje się więc żywności bogatej w błonnik pokarmowy oraz zawierającej probiotyki i prebiotyki, która korzystnie wpływa na namnażanie się naturalnej mikroflory jelitowej. Modyfikacja ekosystemu jelitowego i przywrócenie równowagi mikrobiologicznej w jelitach uznawane jest skuteczną formą terapii wspomagającej leczenie WZJG.

 

Żywienie w okresie remisji WZJG

Cechą charakterystyczną przebiegu WZJG jest przeplatanie się okresów wyciszenia z okresami zaostrzenia objawów. Osoby chorujące na WZJG mają zazwyczaj zwiększone zapotrzebowanie energetyczne i mogą być narażone na niedobory żywieniowe, zwłaszcza: antyoksydantów, żelaza, wapnia i białka. Niedobory te wynikają bardzo często z restrykcji żywieniowych, które narzucają sobie pacjenci w obawie przed dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego. W okresie remisji ważne jest, aby dieta była możliwie jak najbardziej urozmaicona i dostosowana do indywidualnej tolerancji chorego. Żywienie w okresie remisji nie powinno istotnie odbiegać od zaleceń żywieniowych zawartych w Piramidzie Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej.

Ponieważ jednak tolerancja różnych produktów może być odmienna u każdego chorego na WZJG, najlepszym rozwiązaniem jest prowadzenie dzienniczka żywieniowego, który w prosty sposób pomoże wyeliminować pokarmy nasilające dyskomfort żołądkowo-jelitowy. Zalecane jest skonsultowanie się z doświadczonym dietetykiem, który weźmie pod uwagę każdy aspekt choroby, dominujące dolegliwości, stosowaną farmakoterapię i ustali prawidłowo zbilansowany jadłospis, uwzględniający preferencje żywieniowe chorego, zgodne z jego indywidualnym zapotrzebowaniem energetycznym.

 

Tab.1 Produkty zalecane i niezalecane w okresie remisji WZJG

 

Inne ważne zalecenia dla osób chorujących na WZJG w okresie remisji:

  • Częstotliwość posiłków: regularność w spożywaniu posiłków i mniejsze porcje, ale spożywane częściej (nawet 5-6 posiłków dziennie) poprawia trawienie i zapobiega występowaniu dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, ułatwia także kontrolowanie masy ciała.
  • Urozmaicenie diety: jadłospis składający się z różnorodnych produktów (warzywa i owoce, produkty zbożowe, produkty mleczne, jaja, ryby, mięso, tłuszcze) dostarcza wszystkich niezbędnych składników odżywczych, co chroni przed niedoborami pokarmowymi.
  • Unikanie wysokoprzetworzonej żywności: należy czytać etykiety produktów spożywczych i unikać produktów o wysokiej zawartości cukru, słodzików, soli, utwardzonych tłuszczów roślinnych, tłuszczów trans, konserwantów, aromatów dymu wędzarniczego itp. a także dodatków. Codzienny jadłospis powinien bazować na produktach jak najmniej przetworzonych, naturalnych i świeżych.
  • Sposób przygotowywania potraw: zalecanymi technikami obróbki kulinarnej są duszenie, pieczenie w folii lub pergaminie, gotowanie na wodzie i na parze. Produkty smażone, wędzone, peklowane, solone, grillowane tradycyjnie działają drażniąco na jelita, nasilając dolegliwości.
  • należy unikać chilli, pieprzu cayenne, curry, octu; smak potraw powinien być łagodny – można dodawać świeże lub suszone zioła. Warto ograniczyć ilość soli dodawanej do potraw i całkowicie wykluczyć produkty o dużej zawartości soli oraz konserwantów (konserwy mięsne/rybne/warzywne, kostki przyprawowe/rosołowe, sos sojowy, gotowe mieszanki przypraw, wędliny wędzone i dojrzewające, ryby wędzone i w occie, słone przekąski, potrawy fast-food).
  • Napoje: zalecanym napojem jest woda przegotowania lub mineralna niegazowana, słabe napary herbat, niedosładzane kompoty owocowe. Dozwolone jest picie kawy, ale w postaci lekkiego naparu, najlepiej bez cukru. Soki owocowe ze względu na wysoką zawartość cukrów prostych należy ograniczyć do maksymalnie 1 szklanki dziennie. Należy unikać napojów gazowanych, „energetyzujących”, wód smakowych, oranżady, coli, napojów i nektarów owocowych. Są one źródłem cukru, słodzików, konserwantów i innych dodatków, które mogą być przyczyną biegunki.
  • Alkohol: zwiększa ryzyko uszkodzeń błony śluzowej jelita, krwawień i owrzodzeń, a także predysponuje do rozwoju raka jelita grubego. Jest przeciwwskazany.

 

Co z tym mlekiem?

U części osób z WZJG mogą występować objawy gastryczne w postaci wzdęć, gazów, uczucia przelewania lub biegunki po spożyciu mleka lub produktów mlecznych. Może to oznaczać nietolerancję laktozy – cukru zawartego w mleku i/lub jego przetworach lub dysbiozę jelitową. U części osób wystarczy wyeliminować mleko i zastąpić je fermentowanymi produktami mlecznymi (jogurt, kefir, maślanka), które mają mniej laktozy. W sprzedaży coraz więcej jest dostępnych produktów mlecznych bezlaktozowych, które warto w takiej sytuacji wykorzystać. Rozwiązaniem może być również dodawanie preparatów zawierających enzym laktazę przy okazji spożycia produktów mlecznych (dostępne w aptece).

Jeśli nie występują przykre objawy ze strony przewodu pokarmowego, eliminacja mleka i jego przetworów nie jest wskazana. Osoby z WZJG są bardziej narażone na ryzyko osteoporozy, a produkty mleczne są najlepszym źródłem wapnia.

Innym sposobem uzupełniania wapnia u osób nietolerujących produktów mlecznych może być spożywanie napojów roślinnych wzbogacanych wapniem i witaminą D (sojowy, ryżowy, migdałowy, owsiany). Należy pamiętać, że naturalne fermentowane produkty mleczne (kefir, maślanka, jogurt, zsiadłe i acidofilne mleko) zawierają korzystne bakterie probiotyczne, wspomagające mikroflorę jelitową.

Zastosowanie zaleceń dietetycznych wraz z leczeniem farmakologicznym zazwyczaj pozwala chorym na wrzodziejące zapalenie jelita grubego na opanowanie rzutów choroby, zapobieganie powstawaniu niedoborów żywieniowych i poprawę jakości życia. Niezbędny jest także bieżący kontakt pacjenta z lekarzem i z dietetykiem celem ustalenia postępowania w przypadku zaostrzeń choroby.

  1. Bartnik W.: Wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśnioweskiego-Crohna. Przewodnik dla lekarzy i pacjentów. Warszawa; 2011.
  2. Poniewierka E.: Dietetyka Kliniczna. Wrocław: UM; 2016.
  3. Ananthakrishnan A.N.: Epidemiology and risk factors for IBD. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology; 2015. 12. 2015-217.
  4. Ananthakrishnan A.N. i wsp.: Long-term intake of dietary fat and risk of ulcerative colitis and Crohn's disease, Gut.; 2014. 63(5), 776-84.
  5. Davy C M Rapozo i wsp., Diet and microbiota in inflammatory bowel disease: The gut in disharmony, World J Gastroenterol.; 2017. 28, 23(12), 2124–2140.
  6. Levy M. i wsp.: Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol.; 2017. 17 (4), 219-232.