Wiarygodne źródła informacji o żywności i żywieniu

W książkach, prasie, radiu, telewizji i Internecie cały czas pojawiają się nowe, często sprzeczne ze sobą informacje na temat żywności i żywienia. Bombardowani ogromną liczbą przekazów medialnych na ten temat konsumenci coraz częściej czują się zdezorientowani. Każdy z nas może jednak zmniejszyć chaos informacyjny w swojej głowie dzięki zastosowaniu kilku prostych zasad selekcji informacji oraz ich źródeł.

W teorii, najłatwiejszą formą obrony przed zalewem informacji byłoby oczywiście ograniczenie korzystania z mediów, co jednak w praktyce jest niezwykle trudne do wdrożenia, jako że media otaczają nas dzisiaj ze wszystkich stron. Dzięki nowoczesnym technologiom teleinformatycznym (satelitom, światłowodom, smartfonom) większość z nas jest już niemal na stałe podłączona do systemu medialnego, a socjologowie i ekonomiści nie bez powodu określają współczesne społeczeństwo mianem informacyjnego. Dlatego najskuteczniejszą formą obrony przed chaosem informacyjnym jest dziś nie tyle ograniczanie korzystania z mediów, co umiejętność świadomej, krytycznej selekcji otrzymywanych informacji oraz mądrego i świadomego doboru ich źródeł.  

Jak zatem przeciętny człowiek, poszukujący informacji na temat żywności i żywienia, może odróżnić rzetelne informacje od wiadomości niedokładnych czy wręcz nieprawdziwych? Gdzie konsument lub pacjent zainteresowany zdrowym żywieniem może znaleźć wiarygodne informacje na ten temat?  

Wyznaczniki wiarygodności

Niestety, z wielu różnych powodów, jakość rozpowszechnianych przez media przekazów na temat żywności i żywienia jest często bardzo niska (zawierają błędy, zbytnie uproszczenia, nieprecyzyjne lub nieprawdziwe dane, mylne lub przesadzone interpretacje itd.). O skali problemu mogą świadczyć m.in. wyniki przeprowadzonego w Polsce badania stron internetowych zajmujących się tematyką żywności i żywienia, z którego wynika, że za w pełni wiarygodne można uznać tylko około 30 proc. zamieszczanych tam informacji! Warto zatem wskazać najważniejsze kryteria oceny jakości informacji oraz ich źródeł, które pomogą każdemu odróżnić te wiarygodne od niewartych uwagi.

Kryteria oceny jakości informacji

Wiarygodność medium. Najlepiej czerpać informacje o żywności, żywieniu i zdrowiu z mediów o ugruntowanej pozycji rynkowej i dobrej reputacji. Można je poznać m.in. po tym, że podają, kto jest wydawcą lub właścicielem oraz udostępniają dane kontaktowe do redakcji. Są to media redagowane na bieżąco, regularnie aktualizujące podawane informacje. Ponadto, zawsze wyraźnie oddzielają informacje od reklam i materiałów sponsorowanych. Wiarygodne media powinny też wyraźnie oddzielać informacje (fakty) od opinii (komentarzy, perswazji) oraz dążyć do obiektywizmu (pokazywać problem z uwzględnieniem różnych, istotnych punktów widzenia). Media godne zaufania, zwłaszcza te zajmujące się zdrowiem, powinny również ujawniać sposób finansowania i cel działania (misja). Przede wszystkim jednak zawsze powinny wyraźnie wskazywać autorów i źródła swoich informacji.  

Wiarygodność informacji. Najbardziej godne zaufania przekazy medialne na temat żywności, żywienia i zdrowia to te, które opierają się na solidnych źródłach informacji, a więc przede wszystkim na wysokiej jakości publikacjach i dowodach naukowych (wynikach badań i doniesieniach z poważnych, recenzowanych czasopism naukowych) lub też na wypowiedziach uznanych, utytułowanych ekspertów (lekarzy, naukowców, wykwalifikowanych dietetyków). Najlepiej szukać w mediach publikacji, których bezpośrednimi autorami są eksperci.

Wartościowe są też materiały opracowywane przez doświadczonych dziennikarzy i redaktorów we współpracy z ekspertami (recenzowane, konsultowane, zawierające autoryzowane wypowiedzi ekspertów w formie cytatów lub wywiadów). Poza tym trzeba zwracać uwagę na to, czy prezentowana w mediach informacja nie jest jednostronna oraz czy nie ma charakteru marketingowego, a więc promującego konkretny produkt, firmę, markę lub usługę.

Wiarygodny, rzetelny przekaz medialny powinien przedstawiać dany temat uczciwie i wyczerpująco, ukazując różne jego aspekty, w tym również związane z nim istotne wątpliwości i głosy krytyczne. Naszą wzmożoną czujność powinien też zawsze wzbudzać nazbyt sensacyjny lub emocjonalny ton oraz nieadekwatny do tematu język danej wypowiedzi.

Rekomendowane źródła wiedzy

W obecnym gąszczu mediów i informacji, gdzie krzyżują się i zderzają ze sobą różne, często bardzo sprzeczne interesy, poszukiwanie i interpretowanie informacji na temat żywności, żywienia i zdrowia na własną rękę i własną odpowiedzialność to zajęcie nie tylko trudne i wymagające, ale też dość ryzykowne ze zdrowotnego punktu widzenia. Dlatego dla wszystkich tych, którzy chcą zdobyć rzetelną wiedzę na temat zdrowego żywienia, lecz nie mają czasu lub siły na samodzielne śledzenie i analizowanie medialnych przekazów, wskazujemy poniżej kilka solidnych źródeł wiedzy, które opierają się na dowodach naukowych (evidence based nutrition).

Do najważniejszych i najbardziej wiarygodnych źródeł informacji, z których każdy może czerpać wiedzę o prawidłowym żywieniu, należą: podstawowe podręczniki akademickie z dziedziny żywienia człowieka (dietetyki) oraz publikacje i materiały edukacyjne (w tym także strony internetowe) opracowywane przez ekspertów z renomowanych uczelni i instytutów  naukowo-badawczych, w tym Instytutu Żywności i Żywienia, Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej i uniwersytetów medycznych.

Podstawowe zalecenia i rekomendacje żywieniowe dla populacji polskiej, zawarte m.in. w Piramidzie Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej oraz związanych z nią 10 Zasadach Zdrowego Żywienia, są dziś bardzo łatwo dostępne dla każdego z dostępem do Internetu. Obydwa te opracowania można pobrać bezpłatnie, w atrakcyjnej formie graficznej, ze strony internetowej Instytutu Żywności i Żywienia lub Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej. Można tam znaleźć również Piramidę Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej Dzieci i Młodzieży wraz z 10 zasadami.

Dla osób poszukujących pogłębionych informacji na temat żywienia człowieka zdrowego i chorego godne polecenia są m.in. „Praktyczny podręcznik dietetyki” i „Dietetyka. Żywność, żywienie w prewencji i leczeniu”, opracowane przez ekspertów Instytutu Żywności i Żywienia.

Gdyby ktoś chciał jeszcze bardziej zgłębić tematy związane z żywnością i żywieniem, to z międzynarodowej perspektywy godnym polecenia źródłem informacji jest strona internetowa EUFIC (The European Food Information Council czyli Europejskiej Rady Informacji o Żywności). Jest to organizacja typu non-profit, finansowana m.in. przez Komisję Europejską, dostarczająca potwierdzonych naukowo informacji dotyczących jakości i bezpieczeństwa żywności oraz powiązań między sposobem żywienia a stanem zdrowia. EUFIC podaje te informacje w sposób zrozumiały dla konsumentów, w wielu różnych językach, w tym także po polsku.

Dla osób jeszcze bardziej zaawansowanych, wymagających i dociekliwych, które chcą samodzielnie szukać informacji o związkach między żywieniem a zdrowiem, lub też je weryfikować, godnym polecenia serwisem internetowym jest anglojęzyczny PubMed. W serwisie tym, prowadzonym przez amerykańską bibliotekę U.S. National Library of Medicine, znaleźć można streszczenia tysięcy wartościowych publikacji naukowych z całego świata na tematy związane zarówno ze zdrowiem, jak i dotyczące innych pokrewnych dziedzin nauki.

Pamiętajmy jednak, że nawet najlepsze media, książki i czasopisma naukowe nie są nam w stanie zastąpić indywidualnego kontaktu z doświadczonym lekarzem lub wykwalifikowanym dietetykiem. W przypadku choroby lub jakichkolwiek niepokojących dolegliwości zdrowotnych to właśnie oni powinni być dla nas pierwszym i najważniejszym źródłem informacji i porad.

Zdrowie jest wartością zbyt cenną i kruchą, aby opierać je na wiedzy czerpanej z niepewnych, przypadkowych źródeł. Pamiętajmy o tym, zanim sięgniemy po kolejną modną książkę o jakiejś nowej „rewolucyjnej” terapii albo nowej „cudownej” diecie.  Bądźmy też czujni i ostrożni, kiedy kolejny raz zdecydujemy się skorzystać z usług „dra Google’a”.

Dowiedz się więcej: Wszystko, co powinniśmy wiedzieć o zdrowiu i zdrowym stylu życia

  1. Kołłajtis-Dołowy A., Schlegel-Zawadzka M.: Upowszechnianie wiedzy o żywieniu, [w:] Żywienie człowieka a zdrowie publiczne, [red. nauk.:] J. Gawęcki, W. Roszkowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2011, s. 254-269.
  2. Evaluating Internet Health Information: A Tutorial from the U.S. National Library of Medicine (dokument w wersji  elektronicznej).
  3. Strony internetowe: Europejskiej Rady Informacji o Żywności (www.eufic.org), Instytutu Żywności i Żywienia (www.izz.waw.pl) oraz Fundacji Zdrowie w Internecie (www.hon.ch).
  4. Mrozowski M.: Media masowe – władza, rozrywka i biznes, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa, 2001.
  5. Goban-Klas T.: Media i komunikowanie masowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2005.
  6. Legutko P., Rodziewicz D.: Gra w media – między informacją a deformacją, Wydawnictwo Stentor, Warszawa, 2007.